Ik was zestien toen mijn vader overleed aan een hartstilstand. In de avond ging ik naar de kermis en alles was goed, de volgende ochtend was hij er niet meer. Na de begrafenis ging het leven door en dat was soms een fijne afleiding, maar vaker voelde het niet kloppend. Alsof iedereen om me heen al verder was, terwijl ik nog ergens anders stond. Herken je dat?
In de afgelopen jaren zag ik mijn moeder langzaam verdwijnen door dementie. Het begon bij het vergeten van mijn verjaardag naar dat ze dacht dat ik haar broer ben. Elke dag gleed ze verder af in die vergeetachtigheid. Juist door de vorm (Alzheimer) waardoor ze soms meer en soms weer minder wist, was het lastig in te schatten. Een soort verlies in slow motion.
Het zijn de ervaringen die me dit onderwerp zo dierbaar maken. En het zijn ook de ervaringen die me leerden: verlies is niet iets wat je oplost. Het is iets wat je leert dragen, met waardigheid. Ik laat je graag zien hoe…
Inhoudsopgave
Wat is verlies eigenlijk?
We associëren verlies al snel met de dood. Maar verlies is veel breder dan dat.
Het zit in al die momenten waarop een verwachting stopt. Een connectie wegvalt. Een toekomst die je voor ogen had, niet uitkomt.
Denk aan:
- het overlijden van een dierbare
- het einde van een relatie of vriendschap
- het verlies van een baan, inkomen of carrière
- het kwijtraken van je huis of een vertrouwde plek
- gezondheid die wegvalt, tijdelijk of blijvend
- het verlies van een huisdier
- een miskraam of onvervulde kinderwens
- een toekomstbeeld dat niet meer haalbaar is
- een versie van jezelf die je niet meer terug kunt halen
Zelfs “positief” verlies — zoals afvallen, verhuizen, of een nieuwe levensfase — brengt soms verdriet met zich mee. Want ook dan laat je iets achter.
Wat al deze vormen gemeen hebben? Ze verstoren je innerlijk model van hoe je denkt of verwacht dat de wereld eruit zou moeten zien. En de realiteit die niet strookt met de verwachting doet pijn, zowel mentaal als fysiek. Vermoeidheid, slaapproblemen, een gebrek aan concentratie. Je lichaam rouwt mee.
Dat is geen zwakte maar juist heel menselijk. Rouwen is namelijk verbonden aan onze diepste behoefte: verbinding. We zijn sociale wezens. Wanneer een band verbroken wordt, slaat er een alarm af in ons systeem. Dat alarm is rouw.
💔 Wist je dat? Er zoiets bestaat als het gebroken hart syndroom (Takotsubo-cardiomyopathie)? bij heftig emotioneel verlies kan het hart tijdelijk van vorm veranderen en zich gedragen als een hartaanval. Het is een erkende medische aandoening. Verlies raakt dus niet alleen je geest, maar kan je hart letterlijk van vorm veranderen.
De hond die bleef wachten
In Tokio, in de jaren twintig, woonde een Akita-hond genaamd Hachikō bij professor Ueno. Elke dag liep Hachikō naar station Shibuya om hem op te wachten als hij thuiskwam van zijn werk. Een vast ritueel, dag in dag uit.
Tot op een dag, in 1925, professor Ueno niet meer kwam. Hij was die middag op zijn werk overleden.
Hachikō begreep dat niet. Die avond ging hij, zoals altijd, naar het station. En de avond erna. En de avond erna.
Negen jaar lang bleef hij komen. Elke dag, op precies hetzelfde tijdstip, wachtend op iemand die niet meer terug zou komen.
Mensen op het station gingen hem herkennen. Sommigen waren aardig voor hem, anderen niet. Maar Hachikō bleef komen. Tot zijn eigen dood, in 1935.
Zijn verhaal werd in Japan een symbool van trouw. Maar het is ook iets anders: een verhaal over hoe rouw zich vastzet in een routine. Hachikō wist niet dat zijn baasje nooit meer terug zou komen. Hij wist alleen: dit is waar ik hem altijd ontmoette. Dus ging hij erheen. Steeds weer.
Het is een verhaal dat raakt, omdat het iets laat zien wat we zelf ook kennen: rouw zit niet alleen in een gevoel. Het zit in routines. In gewoontes. In de automatische bewegingen die we maken zonder er bij na te denken en die ons dan ineens herinneren aan wat er niet meer is.
De lege stoel aan tafel. Het kopje koffie dat je vanzelf voor twee zet. De route die je oploopt en dan bedenkt: hier gingen we altijd samen naartoe.
Na de begrafenis van mijn vader merkte ik dat de wereld al snel weer doorging. Mensen gingen terug naar hun werk, hun leven, hun eigen zorgen. En terecht want zo werkt het. Maar het voelde soms ook alsof ik iets moest eren wat langzaam onzichtbaar werd. Alsof het verlies er gewoon moest zijn, maar eigenlijk niet kon.
Niet elk verlies wordt erkend
Er zijn vormen van verlies die maatschappelijk nauwelijks ruimte krijgen. Het verlies van een huisdier. Een miskraam. De dood van een ex. Een vriendschap die stilletjes uitdoofde. Psychologen noemen dit disenfranchised grief — niet-erkend verlies. Het verdriet is er wel, maar de omgeving reageert er niet op. Geen bloemen, geen kaarten, geen “hoe gaat het met je?” drie weken later. Dat maakt het soms extra zwaar: je rouwt in stilte, zonder bevestiging dat het mag.
Een andere vorm is levend verlies is een chronische rouw om een verwachting, een identiteit of een toekomst die niet meer bestaat. Het komt voor bij naasten van mensen met dementie, een chronische ziekte, een verslaving of een psychische aandoening. Je verliest iemand terwijl ze er nog is. Dat herkende ik bij mijn moeder. Elke keer dat ze me niet meer herkende, rouwde ik om wie ze was geweest. Niet één keer, maar steeds opnieuw.
Beide vormen verdienen erkenning. Ook al geeft de wereld om je heen die niet altijd.
Het leven gaat door. Of toch niet?
Ken je het verhaal van Hachikō? De Japanse Akita-hond die negen jaar lang elke dag naar het station van Shibuya liep omdat zijn baasje daar elke avond terugkwam. Tot de dag dat hij niet meer terugkwam. Maar Hachikō bleef wachten. Elke dag, jarenlang.
Het is een prachtig verhaal omdat het iets laat zien wat we zelf ook kennen: rouw zit niet alleen in een gevoel. Het zit in routines. In gewoontes. In de automatische bewegingen die we maken zonder er bij na te denken en die ons dan ineens herinneren aan wat er niet meer is.
De lege stoel aan tafel. Het kopje koffie dat je vanzelf voor twee zet. De route die je oploopt en dan bedenkt: hier gingen we altijd samen naartoe.
Na de begrafenis van mijn vader merkte ik dat de wereld al snel weer doorging. Mensen gingen terug naar hun werk, hun leven, hun eigen zorgen. Dat is hoe het werkt. Maar het voelde soms ook alsof ik iets moest eren wat langzaam onzichtbaar werd. Alsof het verlies er gewoon moest zijn, maar eigenlijk niet mocht.
Verlies verdient ruimte
In Nederland hebben we, eerlijk gezegd, niet zo veel met het ritueel van rouwen. Na de begrafenis is er koffie, daarna gaat het leven door. Dat is niet fout. Maar het is soms ook te snel.
Wetenschappelijk onderzoek bevestigt dat het onderdrukken van rouwgevoelens op de lange termijn schadelijk is. Wie rouw wegduwt of vermijdt, vergroot de kans op aanhoudende somberheid, lichamelijke klachten en een gevoel van leegte dat maar niet overgaat.
Net zoals het toelaten van ongemak essentieel is voor veerkracht, is het toelaten van verlies een noodzakelijk onderdeel van verwerking. Niet omdat je er dan snel van af bent. Maar omdat je er dan minder door gestuurd wordt.
Verlies een plek geven is niet hetzelfde als erin verdrinken. Het betekent: erkennen dat het er is. Er even bij stilstaan. Het simpelweg doorleven.
Video: In sommige culturen wordt rouw juist heel luid en zichtbaar gemaakt. In Sardinië en op andere plekken rond de Middellandse Zee bestond eeuwenlang de traditie van professionele rouwklaagsters: vrouwen die werden ingehuurd om tijdens een uitvaart hardop te huilen, te klagen en hun verdriet te tonen.
Rouw heeft geen tijdlijn
Misschien herken je dit: je denkt dat je “er overheen bent”, en dan raak je een jaar later ineens een foto aan, of je ruikt iets wat je aan iemand doet denken, en het is er gewoon weer. Dat golf-achtige patroon van rouw is normaal.
Wist je dat? De vijf fasen uit de rouwpsychologie, ontkenning, woede, onderhandelen, depressie en acceptatie, gingen oorspronkelijk niet over verlies van een ander. Psychiater Elisabeth Kübler-Ross beschreef ze in 1969 als de fasen die terminaal zieke patiënten doormaakten bij het naderen van hun eigen dood. Pas later werd het model breder toegepast op rouw in het algemeen.
Rouw volgt geen rechte lijn. Die bekende vijf fasen zijn een handige kaart, maar het territorium is grilliger. Je kunt in één dag vijf fasen doormaken. Of maanden in één fase blijven hangen. Beide zijn oké.
Een ander model, dat van psycholoog William Worden, gaat niet uit van fasen maar van taken. Vier dingen waar je doorheen beweegt, niet in vaste volgorde, soms twee tegelijk: het verlies onder ogen zien, de gevoelens ervan toelaten, je aanpassen aan een leven zonder wat je verloren hebt, en het verlies een plek geven.
Het wordt ook wel het twee-sporenmodel genoemd. Roeien met twee peddels: de ene peddel is verliesgericht (verdriet voelen, stilstaan, huilen), de andere is herstelgericht (weer leven, plannen, lachen). Gebruik je er maar één, dan draai je rondjes. Met beide kom je vooruit, al is het soms slingerend.
In 7 stappen verlies een plek geven
Dit zijn geen stappen om sneller over je verlies heen te komen. Ze helpen je om verlies te dragen zonder dat het alles overneemt.
Stap 1: Erken wat je verloren hebt
Klinkt simpel, maar is het niet. We bagatelliseren verlies snel, zeker als het niet om de dood gaat. “Het was maar een baan.” “Het was maar een relatie.” Maar verlies is verlies. Benoem het. Zeg het hardop of schrijf het op: Ik heb dit verloren, en dat doet pijn.
Stap 2: Laat de golf komen
Wanneer verdriet opkomt, laat het komen. Niet voor altijd, maar even. Zeg in jezelf: “Er is verdriet.” En blijf dan bij die sensatie. Waar voel je het in je lichaam? In je keel? Je borst? Laat je hand daar rusten. Niet om het weg te duwen, maar om contact te maken met wat er is.
Stap 3: Schrijf je gedachten uit
Na een verlies kan je hoofd overuren draaien. Had ik meer tijd moeten nemen? Had ik iets anders moeten zeggen? In plaats van die gedachten alleen maar te laten ronddraaien, pak een blaadje en schrijf ze op, gewoon zoals ze komen, zonder ze meteen te beoordelen of recht te zetten. Dit klinkt simpel, maar het werkt: door gedachten op papier te zetten, haal je ze uit je hoofd en creëer je letterlijk afstand. Je ziet ze, je erkent ze, en daarna kun je ze laten liggen, terwijl jij verder gaat met je dag.
Stap 4: Vier het leven dat er was
Dit is misschien wel het krachtigste wat ik heb geleerd: verlies eren hoeft niet in stilte en somberheid. Het mag ook in verbinding. Vertel verhalen. Lach om een herinnering. Plant iets. Hang een foto op. Schrijf een brief aan wie of wat je verloren hebt. Niet om af te sluiten, maar om te erkennen dat het er was, en dat het er altijd zal blijven, op zijn eigen manier.
Stap 5: Maak ruimte in je routine
Zoek een klein ritueel. Dat hoeft niet groots te zijn. Iets wat ik zelf heel krachtig vind: maak een fysiek plekje in je huis. Een altaartje, zo je wilt. Een foto, een voorwerp, een kaars, iets wat herinnert aan wie of wat je verloren hebt. Niet als monument van verdriet, maar als ankerpunt. Een plek in je kamer waar je even bij kunt stilstaan als je dat wilt, en waar je ook gewoon langs kunt lopen als je er nog niet aan toe bent. Iets om te doen om actief erbij stil te staan.
Stap 6: Praat erover
Verlies wordt lichter als je het deelt. Niet om troost te zoeken (hoewel dat ook mag), maar omdat verhalen over wie we verloren hebben, die persoon levend houden. Zoek iemand bij wie je je veilig voelt. En als dat niet lukt: schrijf. Schrijven is ook een gesprek.
Stap 7: Weet wanneer je meer hulp nodig hebt
Verlies verwerken doe je grotendeels zelf, en toch: als rouw je dagelijks leven maandenlang volledig overneemt, als je jezelf niet meer kunt functioneren, of als de gedachten heel donker worden, zoek dan professionele ondersteuning. Dat is geen mislukking. Dat is zorgen voor jezelf.
Verlies als onderdeel van leven
Aan het eind van zijn leven vroeg iemand aan de filosoof Seneca hoe hij met verlies omging. Zijn antwoord: “Ik heb ze niet verloren. Ik heb ze weggestuurd vooruit.”
In de natuur is veel cyclisch, net als in de seizoenen komt er bloei, sterven en dan weer nieuw leven. Zo veranderen wij ook op elk moment, onze cellen vernieuwen zich en anderen sterven af. Verlies en nieuw leven is een constant proces. Verlies hoeft geen eindpunt te zijn. Het kan ook een draai zijn, een nieuwe manier om de verbinding te dragen. Een nieuw hoofdstuk, hoe moeilijk het soms ook lijkt.
Mijn vader is er niet meer. Maar ik herinner me hoe hij, net als mij, zo achter zijn computer artikelen schreef. Hoe bevlogen hij kon zijn in het spelen van muziek. Ik herken elementen van hem in mij en sta daar dan bij stil.
Dat is ook een manier van eren.
Vecht niet tegen je verlies. Laat het er zijn. Geef het een plek. En ga dan verder, niet zonder het, maar ermee.
- Bonanno, G. A. (2004). Loss, trauma, and human resilience. American Psychologist, 59(1), 20–28. https://doi.org/10.1037/0003-066X.59.1.20
- Harris, R. (2009). ACT in de praktijk. Hogrefe. (Nieuwere editie: Harris, R. (2020). The Happiness Trap (2nd ed.). Exisle Publishing.) Bekijk boek
- Keirse, M. (2017). Helpen bij verlies en verdriet: een gids voor het gezin en de hulpverlener. Lannoo Meulenhoff – Belgium. Bekijk boek
- Kübler-Ross, E., & Kessler, D. (2005). On Grief and Grieving. Scribner. Bekijk boek
- Pennebaker, J. W. (1997). Opening Up: The Healing Power of Expressing Emotions. Guilford Press. Bekijk boek
- Shear, M. K. (2015). Complicated grief. New England Journal of Medicine, 372(2), 153–160. https://doi.org/10.1056/NEJMcp1315618
- Stroebe, M., & Schut, H. (1999). The dual process model of coping with bereavement. Death Studies, 23(3), 197–224. https://doi.org/10.1080/074811899201046
- Worden, J. W. (1991). Grief Counselling and Grief Therapy: A Handbook for the Mental Health Practitioner. Routledge. Bekijk boek
